“Ở lại”- Một thái độ nội tâm trong văn phẩm của trường phái Gioan

(CGOL)  “Ở lại” là một trong những từ khóa quan trọng trong văn phẩm của Gioan nói chung và Tin Mừng Gioan nói riêng. Đơn cử như trong một đoạn văn ngắn ngủi Ga 15,1-11 chỉ có 11 câu mà đã có 11 lần từ “ở lại” xuất hiện. Sự xuất hiện dày đặc của từ “ở lại” trong đoạn văn này cho chúng ta biết đây là một từ quan trọng và hàm chứa nhiều ám chỉ về thần học của Gioan. Liệu hạn từ “ở lại” có thể nói gì với người nghe Đức Giêsu? Từ “ở lại” nói gì và có ý nghĩa thế nào với cộng đoàn thế nào? Và rồi từ ngữ này có thể nói gì với chúng ta hôm nay? Trong khuôn khổ bài viết ngắn này, người viết bài muốn trình bày những ý nghĩa khác nhau của từ “ở lại” và đưa ra một vài cách hiểu về chữ này, cũng như những suy tư thần học và gợi mở về linh đạo để áp dụng vào đời sống đức tin.

Động từ “ở lại” (μένω- meno) là một trong những động từ chính yếu của chương 15 và là một trong những động từ làm nên các chủ đề chính và rất đặc trưng của Tin Mừng thứ tư (động từ này xuất hiện 43 lần), cũng như xuất hiện nhiều lần trong các thư của Gioan và sách Khải Huyền (1 Ga: 24 lần, 2 Ga: 3 lần; Kh: 1 lần) [1]. Chữ “meno” trong bản văn Hy Lạp được dịch ra vừa là một động từ để chỉ trạng thái thể lý, lẫn các thái độ nội tâm. Chữ này xuất hiện nhiều trong các văn phẩm của Gioan. Cụ thể trong Tin Mừng nó xuất hiện ở 1,39; 2,12; 3,22; 4,40; 7,9; 10,40; 11,54; 21,22-23… với nghĩa là một trạng thái thể lý “ở lại, sống, hay hoạt động” (Cha Nguyễn Thế Thuấn dịch là “lưu lại”) và thường gắn liền với những sứ vụ của Đức Giêsu trong cuộc đời công khai của Người. Nhưng thường xuyên hơn, trong Tin Mừng Gioan và các văn phẩm khác như các thư của Gioan thì chữ “meno” này được hiểu là một thái độ nội tâm. Chúng ta có thể thấy động từ này xuất hiện ở 6,56; 8,31; 12,46; 14,23; 15,4-7.9-10 trong Tin Mừng Gioan. Qua các thư của Gioan, chúng ta cũng thấy động từ này xuất hiện thường xuyên, nhất là nơi thư thứ nhất của ngài, cụ thể ở 1 Ga 2,6.10.14.19.24.27-28; 3,9.14.17.24; 4,12-13.15-16 cũng như 2 Ga 1,2.9. Trong những trường hợp vừa nêu trên, ý nghĩa của từ “ở lại” đều tương đương với những khái niệm như “hiệp thông”, “gắn bó”, “tồn tại”, “hiện diện”, “sống” (bản dịch của Cha Nguyễn Thế Thuấn có lúc dịch là “lưu lại”, có lúc là “đặt chỗ ở”, “ở trong”). Chúng ta có thể có vài ví dụ:

Ở lại tương đương với hiện diện/ hiện hữu/ có: (Ga 8,31)

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Vậy Đức Yêsu nói cùng những người Dothái đã tin Ngài: “Nếu các ngươi lưu lại trong lời Ta, thì hẳn thật, các ngươi là môn đồ Ta. Bản dịch Nhóm CGKPV: Đức Giê-su nói với những người Do-thái đã tin Người: “Nếu các ông ở lại trong lời của tôi, thì các ông thật là môn đệ tôi. (Ga 12,46)

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Ta là sự sáng đã đến trong thế gian, để phàm ai tin vào Ta, thì khỏi phải lưu lại trong tối tăm.

Bản dịch Nhóm CGKPV: Tôi là ánh sáng đến thế gian, để bất cứ ai tin vào tôi, thì không ở lại trong bóng tối. (Ga 14,23)

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Ai yêu mến Ta, thì sẽ giữ lời Ta, và Cha Ta sẽ yêu mến nó, và Chúng Ta sẽ đến với nó, và sẽ đặt chỗ ở nơi mình nó.

Bản dịch Nhóm CGKPV: Ai yêu mến Thầy, thì sẽ giữ lời Thầy. Cha Thầy sẽ yêu mến người ấy. Cha Thầy và Thầy sẽ đến và ở lại với người ấy.(1 Ga 2,6:)

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Kẻ nói mình ở trong Người thì như Đấng ấy đã đi làm sao, nó phải đi như vậy.

Bản dịch Nhóm CGKPV: Ai nói rằng mình ở lại trong Người, thì phải đi trên con đường Đức Giê-su đã đi.

Ở lại tương đương với sống: (Ga 6,56:)

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Kẻ ăn thịt Ta và uống máu Ta thì lưu lại trong Ta, và Ta ở trong kẻ ấy.

Bản dịch Nhóm CGKPV: Ai ăn thịt và uống máu tôi, thì ở lại trong tôi, và tôi ở lại trong người ấy. (1Ga 2,24:)

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Còn anh em, ước gì điều anh em đã nghe từ thuở ban đầu cứ lưu lại trong anh em. Nếu trong anh em, lưu lại được điều anh em đã nghe từ thuở ban đầu, thì anh em cũng được lưu lại trong Con và [trong] Cha.

Bản dịch Nhóm CGKPV: Phần anh em, ước chi điều anh em đã nghe từ lúc khởi đầu ở lại trong anh em. Nếu điều anh em đã nghe từ lúc khởi đầu ở lại trong anh em, thì chính anh em sẽ ở lại trong Chúa Con và Chúa Cha. ( Ga 4,15-16:)

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Kẻ nào tuyên xưng Yêsu là Con Thiên Chúa thì Thiên Chúa lưu lại trong kẻ ấy, và kẻ ấy trong Thiên Chúa. Và ta, ta đã biết và đã tin vào lòng mến mà Thiên Chúa có đối với ta. Thiên Chúa là lòng mến, và ai lưu lại trong lòng mến thì lưu lại trong Thiên Chúa và Thiên Chúa lưu lại trong kẻ ấy.

Bản dịch Nhóm CGKPV: Hễ ai tuyên xưng Đức Giê-su là Con Thiên Chúa, thì Thiên Chúa ở lại trong người ấy và người ấy ở lại trong Thiên Chúa. Còn chúng ta, chúng ta đã biết tình yêu của Thiên Chúa nơi chúng ta, và đã tin vào tình yêu đó. Thiên Chúa là tình yêu: ai ở lại trong tình yêu thì ở lại trong Thiên Chúa, và Thiên Chúa ở lại trong người ấy.

Ở lại tương đương với hiệp thông/ gắn bó/ kết hiệp/ thuộc về:

Ga 15,4-7:

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Hãy ở lại trong Ta và Ta trong các người. Cũng như nhánh nho không thể sinh quả tự mình, mà không lưu lại thân nho, thì các ngươi cũng ậy, nếu không lưu lại trong Ta. Cây nho, chính là Ta, các ngươi là nhánh. Ai lưu lại trong Ta và Ta trong kẻ ấy, thì nó sinh nhiều quả, vì ngoài Ta, các ngươi không thể làm gì. Ai không lưu lại trong Ta thì bị quăng ra ngoài như nhánh nho và khô đi; người ta sẽ lượm chúng, quăng vào lửa và chúng sẽ bị thiêu. Nếu các ngươi lưu lại trong Ta, và các lời của Ta lưu lại trong các ngươi, thì muốn gì, các ngươi hãy xin, và các ngươi sẽ thấy thành sự.

Bản dịch Nhóm CGKPV: Hãy ở lại trong Thầy như Thầy ở lại trong anh em. Cũng như cành nho không thể tự mình sinh hoa trái, nếu không gắn liền với cây nho, anh em cũng thế, nếu không ở lại trong Thầy. Thầy là cây nho, anh em là cành. Ai ở lại trong Thầy và Thầy ở lại trong người ấy, thì người ấy sinh nhiều hoa trái, vì không có Thầy, anh em chẳng làm gì được. Ai không ở lại trong Thầy, thì bị quăng ra ngoài như cành nho và sẽ khô héo. Người ta nhặt lấy, quăng vào lửa cho nó cháy đi. Nếu anh em ở lại trong Thầy và lời Thầy ở lại trong anh em, thì muốn gì, anh em cứ xin, anh em sẽ được như ý.

Ga 15,9-10:

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Như Cha đã yêu mến Ta, Ta đã yêu mến các ngươi. Hãy lưu lại trong lòng yêu mến của Ta. Nếu các ngươi giữ các lịnh truyền của Ta, các ngươi sẽ lưu lại trong lòng yêu mến của Ta, cũng như Ta đã giữ các lịnh truyền của Cha Ta, và lưu lại trong lòng yêu mến của Người.

Bản dịch Nhóm CGKPV: Chúa Cha đã yêu mến Thầy thế nào, Thầy cũng yêu mến anh em như vậy. Anh em hãy ở lại trong tình thương của Thầy. Nếu anh em giữ các điều răn của Thầy, anh em sẽ ở lại trong tình thương của Thầy, như Thầy đã giữ các điều răn của Cha Thầy và ở lại trong tình thương của Người.

Ga 2,19:

Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn: Chúng đã từ nơi ta mà ra, nhưng chúng đã không thuộc về ta. Vì nếu chúng thuộc về ta, chúng đã lưu lại với ta! Âu là để nơi chúng, rõ được điều này: là không phải hết thảy đều thuộc về chúng ta.

Bản dịch Nhóm CGKPV: Chúng xuất thân từ hàng ngũ chúng ta, nhưng không phải là người của chúng ta; vì nếu là người của chúng ta, chúng đã ở lại với chúng ta. Nhưng như thế mới rõ: không phải ai ai cũng là người của chúng ta.

Ngoài ra, động từ này còn xuất hiện ở những chỗ mà khi chuyển dịch ra tiếng Việt đã bị chuyển nghĩa cho phù hợp với ngữ cảnh. Ví dụ: Ga 15,4: καθὼς τὸ κλῆμα οὐ δύναται καρπὸν φέρειν ἀφ’ ἑαυτοῦ, ἐὰν μὴ μένῃ ἐν τῇ ἀμπέλῳ, οὕτως οὐδὲ ὑμεῖς, ἐὰν μὴ ἐν ἐμοὶ μένητε. Bản dịch Cha Nguyễn Thế Thuấn dịch là: Cũng như nhánh nho không thể sinh quả tự mình mà không lưu lại thân nho, thì các ngươi cũng vậy, nếu không lưu lại trong Ta. Bản dịch của Nhóm CGKPV dịch là: Hãy ở lại trong Thầy như Thầy ở lại trong anh em. Cũng như cành nho không thể tự mình sinh hoa trái, nếu không gắn liền với cây nho, anh em cũng thế, nếu không ở lại trong Thầy.

Ta có thể thấy, khái niệm “ở lại” trong Tin Mừng Thánh Gioan mang ý nghĩa đặc biệt. Động từ này không chỉ diễn tả sự cư ngụ trong một khoảng không gian, nhưng nói lên sự gắn bó, liên kết, hiệp thông thiêng liêng với Chúa [2]. Chính Đức Giêsu mời gọi các môn đệ Người ở lại trong Người, như chính Người ở lại trong Chúa Cha, cũng như khi viết thư, Gioan mời gọi các tín hữu cũng hãy ở lại trong tình yêu của Đức Giêsu và Chúa Cha như vậy. Ở lại là bám chắc nhưng năng động vào những gì đã được ban trong quá khứ, nắm lấy nó trong hiện tại và nhìn tới tương lai theo chiều hướng của nó. Có thể hiểu theo nghĩa này là hiểu các câu nói về người tín hữu phải “ở lại” trong lời (Ga 8,31), trong tình yêu (Ga 15,9-10), trong ánh sáng (1 Ga 2,10), trong Thiên Chúa (1 Ga 4,13-16). Trong khi đối với Đức Giêsu, thì “ở lại” có nghĩa là bền bỉ ban ơn cứu độ cho các tín hữu (1 Ga 2,27; 3,9.15; 4,12-15). Người tín hữu gắn bó cuộc đời với Đức Giêsu Kitô và thấy rằng nơi Người, Thiên Chúa ban ơn cứu độ của Người mãi mãi. Sự trung thành này cũng hàm ý một tương giao năng động như hiểu biết thì tiệm tiến [3]. Chúng ta có thể “ở lại” (meno) trong tình thương của Đức Giêsu, cũng như Người “ở lại” trong tình thương của Cha Người bằng nhiều cách. Chúng ta cũng có thể “ở lại” (meno) trong tình thương của Đức Giêsu bằng cách để cho Người yêu thương ta, không đặt một trở ngại nào gây khó khăn cho tình thương ấy. Chúng ta cũng có thể “ở lại” bằng cách tuân giữ các điều răn của Cha Người, vì như thế là hài hòa các ý muốn (c. 10). Chúng ta hãy để cho mình được bao trùm, được ấp ủ trong tình yêu của Người; như thế là đừng từ chối những gì Người ban tặng cho ta [4].

“Ở lại” không chỉ là một trạng thái thể lý, nhưng còn là một thái độ nội tâm, khi người môn đệ ý thức mình sống trong sự hiện diện liên lỉ của Chúa và tương quan mật thiết tâm giao với Người trong tình yêu. Đó cũng là khi người môn đệ sống và thi hành các giới răn của Chúa, cụ thể là giới răn yêu thương. Ở lại trong Chúa để được chiêm ngắm và sống thân mật với Chúa để rồi có sức mà người môn đệ mới có thể ra đi loan báo về Chúa và cho Chúa bằng tinh thần yêu thương, vì người ta không thể cho điều họ không có. Khi đó, người môn đệ trở thành người tông đồ. Nếu không ở lại đủ với Chúa, người môn đệ sẽ loan báo lời của mình thay vì lời Chúa, làm việc của mình thay vì việc của Chúa, và dù có thể có rất nhiều thành công nhưng lại không sinh hoa trái thiêng liêng đẹp lòng Chúa được. Ra đi vào cuộc sống để loan báo Tin Mừng, như là kết quả và hoa trái của việc ở lại trong tương quan mật thiết với Chúa, và cũng là khuynh hướng tự nhiên của cuộc sống: niềm vui thì muốn được lan tỏa, hạnh phúc luôn muốn được sẻ chia, tình yêu luôn muốn được trao ban. Người môn đệ ở lại càng sâu, hồn tông đồ của họ càng mạnh sức. Người tông đồ ra đi càng hăng hái, càng thấy cần phải ở lại trong Chúa. “Ở” và “đi” là lộ trình mỗi ngày mà nếu thiếu một trong hai là người môn đệ-tông đồ thấy mất cân bằng ngay. Cần “ở” đủ, để “đi” chắc. Cần “đi” đủ, để thèm “ở” lại sâu. Người môn đệ-tông đồ cần phải sống cân bằng giữa hai chiều kích ấy.

Con Chiên Nhỏ