Từ non sông đến Giáo Hội, tinh thần “thất phu hữu trách” vẫn còn nguyên giá trị

(NSGH) “Quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách.” Chỉ tám chữ ngắn gọn nhưng đã trở thành một trong những mệnh đề có sức sống nhất trong dòng chảy tư tưởng Á Đông. Câu nói ấy không chỉ nhắc đến bổn phận của người dân trước vận mệnh quốc gia, mà còn khẳng định một nguyên lý bất biến: bất cứ cộng đồng nào muốn trường tồn cũng không thể được xây dựng trên sự thờ ơ của số đông. Khi vận mệnh chung bị đe dọa, không ai có quyền tự nhận mình là người đứng ngoài cuộc. Tinh thần ấy chưa bao giờ chỉ thuộc về chính trường hay đời sống xã hội. Nó còn vang vọng trong chính đời sống Giáo Hội. Bởi lẽ, Giáo Hội không phải là một tổ chức chỉ được gìn giữ bởi các vị mục tử, cũng không phải là công trình của riêng hàng giáo phẩm. Giáo Hội là Dân Thiên Chúa, là mái nhà chung của mọi người đã lãnh nhận Bí tích Thánh Tẩy. Vì thế, nếu trước những thao thức, khủng hoảng hay biến cố của Giáo Hội, người giáo dân chọn cách đứng ngoài với suy nghĩ: “Đó là việc của các giám mục, linh mục”, thì người giáo dân đã tự gạt mình khỏi trách nhiệm đối với mái nhà trước. Trong một thế giới mà thông tin lan truyền với tốc độ chưa từng có, người giáo dân không còn sống trong bối cảnh của nhiều thập niên trước, khi mọi biến động trong Giáo Hội chỉ được biết đến qua những lời truyền miệng. Thời đại số đã thay đổi cách con người tiếp cận sự thật, nhưng cũng đặt ra một đòi hỏi lớn hơn về trách nhiệm, sự nhận định và lòng trung thành đối với Giáo Hội. Chính vì vậy, hơn bao giờ hết, tinh thần “thất phu hữu trách” cần được hiểu không phải như một lời kêu gọi đối đầu, nhưng là lời mời gọi mỗi tín hữu ý thức rằng mình cũng có phần trách nhiệm trong việc gìn giữ sự hiệp thông, sự thật và sự thánh thiện của mái nhà chung.

 Một Giáo Hội không thể lớn lên trên sự im lặng của người tín hữu

Lịch sử Giáo Hội chưa từng được viết nên chỉ bởi các giáo hoàng, giám mục hay linh mục. Mỗi thời kỳ hưng thịnh đều in đậm dấu ấn của những tín hữu biết sống trách nhiệm với đức tin mình đã lãnh nhận. Chính sự cộng tác của toàn thể Dân Chúa đã làm cho Giáo Hội vượt qua những cuộc bách hại, những cuộc khủng hoảng nội tại và những thách đố của thời đại. Một cộng đoàn chỉ thật sự trưởng thành khi mọi thành phần đều ý thức rằng mình không chỉ là người thụ hưởng, mà còn là người góp phần gìn giữ và xây dựng. Sự im lặng, trong nhiều hoàn cảnh, là một nhân đức khi giúp con người biết lắng nghe, biết cầu nguyện và biết kiềm chế những phán xét vội vàng. Tuy nhiên, sự im lặng cũng có thể trở thành khoảng trống của trách nhiệm nếu nó xuất phát từ tâm lý né tránh, thờ ơ hoặc mặc nhiên phó mặc mọi sự cho người khác. Khi đó, im lặng không còn là biểu hiện của lòng khôn ngoan, mà dễ trở thành sự từ bỏ bổn phận đối với mái nhà chung.

Giáo Hội không mời gọi người giáo dân trở thành những người xét xử hay những người tạo thêm chia rẽ. Giáo Hội cũng không mong muốn mỗi biến cố đều bị biến thành một phiên tòa của dư luận. Điều được mời gọi là một thái độ trưởng thành: biết nhận định, biết tôn trọng sự thật, biết sử dụng những cách thức chính đáng mà Giáo Hội dành cho các tín hữu để bày tỏ thao thức của mình vì thiện ích chung. Đó không phải là hành động chống lại Giáo Hội, nhưng là góp phần để Giáo Hội ngày càng sống đúng với sứ mạng mà Đức Kitô đã trao phó. Trong bất cứ cộng đoàn nào, sự dửng dưng của số đông luôn là mảnh đất khiến những rạn nứt kéo dài. Một mái nhà chỉ thực sự vững bền khi mỗi thành viên đều biết chăm sóc từng viên ngói, từng bức tường và từng góc nhỏ của ngôi nhà ấy. Giáo Hội cũng vậy. Tình yêu dành cho Giáo Hội không chỉ được đo bằng những lời tuyên xưng, mà còn được thể hiện bằng trách nhiệm, sự can đảm và lòng trung thành với sự thật. Chỉ khi người tín hữu từ bỏ tâm lý đứng ngoài cuộc, Giáo Hội mới có thêm sức mạnh để vượt qua những thử thách và tiếp tục sứ mạng giữa lòng thế giới.

Sức mạnh của Giáo Hội không chỉ đến từ các mục tử, mà còn từ trách nhiệm của người tín hữu

Đức Kitô đã trao cho các Tông đồ và những người kế vị sứ mạng chăn dắt đoàn chiên, nhưng Người cũng quy tụ toàn thể tín hữu thành một Dân Thiên Chúa cùng bước đi trong một hành trình đức tin. Vì thế, sức mạnh của Giáo Hội chưa bao giờ chỉ được đo bằng sự khôn ngoan của các mục tử hay khả năng điều hành của hàng giáo phẩm, mà còn được bồi đắp bởi đời sống đức tin, sự cộng tác và ý thức trách nhiệm của từng người tín hữu. Một Giáo Hội vững mạnh không được hình thành từ nỗ lực của một vài cá nhân, nhưng từ sự hiệp thông và dấn thân của cả cộng đoàn. Người giáo dân không hiện diện trong Giáo Hội với tư cách của những người chỉ biết đón nhận các hoạt động mục vụ. Qua Bí tích Thánh Tẩy, họ được mời gọi trở thành những thành viên tích cực, cùng chia sẻ thao thức, niềm vui và cả những gánh nặng của Giáo Hội. Trách nhiệm ấy không làm thay đổi vai trò của các mục tử, cũng không phủ nhận cơ cấu mà Đức Kitô đã thiết lập, nhưng nhắc rằng mỗi người tín hữu đều mang một phần trách nhiệm đối với sự hiệp nhất, sức sống và tương lai của Giáo Hội.

Lịch sử Giáo Hội là minh chứng rõ nét cho sức mạnh của những người tín hữu bình thường. Từ các vị tử đạo, các bậc hiền nhân cho đến biết bao giáo dân sống giữa đời thường, chính lòng trung thành với Tin Mừng, sự quảng đại và tinh thần dấn thân của họ đã góp phần gìn giữ sức sống của Giáo Hội qua những thời kỳ đầy sóng gió. Mỗi đóng góp, dù nhỏ bé, khi được đặt trong tình yêu dành cho Giáo Hội, đều trở thành một viên đá góp phần xây dựng ngôi nhà chung. Ý thức trách nhiệm ấy càng trở nên cần thiết khi Giáo Hội đối diện với những thử thách và những diễn biến của thời đại. Người giáo dân không được mời gọi để thay thế vai trò của các mục tử, nhưng cũng không thể thu mình vào vị trí của người quan sát. Bằng đời sống ngay thẳng, bằng tiếng nói xây dựng và bằng việc sử dụng những cách thức phù hợp mà Giáo Hội dành cho các tín hữu để bày tỏ ý kiến vì lợi ích chung, giáo dân góp phần làm cho đời sống Giáo Hội ngày càng minh bạch, hiệp nhất và trung thành hơn với Đức Kitô hơn. Một Giáo Hội chỉ thực sự lớn mạnh khi mọi thành phần biết cùng nhau gánh vác trách nhiệm. Các mục tử giữ vai trò hướng dẫn đoàn chiên, còn người tín hữu làm cho sức sống của Giáo Hội lan tỏa trong gia đình, giáo xứ và xã hội. Khi hai trách nhiệm ấy gặp nhau trong sự hiệp thông và lòng yêu mến Giáo Hội, đó cũng là lúc cộng đoàn đủ sức mạnh để vượt qua những thử thách của thời đại và tiếp tục sứ mạng loan báo Tin Mừng.

Thời đại số không cho phép người giáo dân chỉ là khán giả trước vận mệnh của Giáo Hội

Chưa bao giờ đời sống Giáo Hội lại đứng trước sức tác động mạnh mẽ của truyền thông như hôm nay. Chỉ trong vài phút, một thông tin có thể lan truyền đến hàng triệu người, chỉ trong chớp mắt, một thông tin có thể lan truyền trên phạm vi toàn cầu.

Kỷ nguyên số mở ra cơ hội để người tín hữu tiếp cận thông tin nhanh hơn, nhưng cũng đặt lên vai mỗi người một trách nhiệm lớn hơn. Đó là trách nhiệm bảo vệ sự thật và trách nhiệm sử dụng tiếng nói của mình vì thiện ích của Giáo Hội. Nếu trước đây, khoảng cách địa lý khiến nhiều biến cố chỉ dừng lại trong phạm vi một cộng đoàn, thì hôm nay mọi sự đều diễn ra trước ánh sáng của dư luận. Điều đó đòi hỏi người giáo dân không chỉ biết tiếp nhận thông tin, mà còn biết kiểm chứng, biết suy xét và biết hành động với sự khôn ngoan của đức tin. Một lời chia sẻ thiếu kiểm chứng có thể làm tổn thương sự hiệp thông; một thái độ cực đoan có thể khoét sâu những vết nứt vốn đã hiện hữu. Ngược lại, một tiếng nói chừng mực, xây dựng và đặt trên nền sự thật luôn góp phần bảo vệ uy tín của Giáo Hội. Trong bối cảnh ấy, người giáo dân không còn có thể tự xem mình là người đứng bên lề. Giáo Hội không phải là sân khấu để một số người diễn xuất, còn số đông chỉ ngồi theo dõi. Mỗi tín hữu đều là thành viên của Dân Thiên Chúa và đều có trách nhiệm đối với đời sống của cộng đoàn. Trách nhiệm ấy không được thực hiện bằng sự hiếu kỳ, cũng không bằng những phán xét phiến diện, nhưng bằng lương tâm ngay thẳng, bằng lòng yêu mến Giáo Hội và bằng những cách thức chính đáng mà Giáo Hội dành cho các tín hữu khi cần bày tỏ ý kiến vì thiện ích chung. Lịch sử cho thấy, mọi cuộc khủng hoảng rồi sẽ qua đi. Điều còn ở lại là cách con người đã chọn để đối diện với khủng hoảng ấy. Một cộng đoàn biết lắng nghe sự thật, biết tôn trọng công lý và biết cùng nhau gánh lấy trách nhiệm sẽ trở nên mạnh mẽ hơn sau thử thách. Ngược lại, sự dửng dưng của những người có trách nhiệm chỉ làm cho những vết thương kéo dài và niềm tin bị bào mòn.

Tinh thần “quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách” vì thế không dừng lại nơi vận mệnh của một dân tộc. Đối với người Kitô hữu, đó còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm đối với mái nhà chung của Giáo Hội. Trong thời đại số, mỗi tiếng nói cần được soi sáng bởi sự thật, mỗi hành động cần được hướng dẫn bởi đức ái và mỗi người tín hữu cần ý thức rằng mình đang góp một viên gạch để xây dựng hoặc làm tổn thương ngôi nhà mà chính Đức Kitô đã thiết lập. Đó không chỉ là bổn phận của người môn đệ, mà còn là biểu hiện của một đức tin trưởng thành và một tình yêu chân thành dành cho Giáo Hội.

Thiên Phước

Tư liệu tham khảo cho bài viết.

– Bộ Giáo luật 1983 (Codex Iuris Canonici), các điều 208; 212 §§2–3; 225.
– Công đồng Vaticanô II, Hiến chế Tín lý Lumen Gentium, các số 30–38.
– Công đồng Vaticanô II, Sắc lệnh Apostolicam Actuositatem (Tông đồ Giáo dân).
– Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Tông huấn Hậu Thượng Hội đồng Christifideles Laici (Người Kitô hữu giáo dân, 1988).
– Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, các số 897–913.
– Đức Giáo hoàng Phanxicô, Tông huấn Evangelii – Gaudium (Niềm Vui Tin Mừng, 2013).
– Ủy ban Thần học Quốc tế, Tính hiệp hành trong đời sống và sứ mạng của Giáo Hội (Synodality in the Life and Mission of the Church, 2018).